Tο ΙΟΒΕ ιδρύθηκε ως μη κερδοσκοπικό σωματείο στις 27 Νοεμβρίου 1974 με την επωνυμία ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ και πρώτο Πρόεδρο του Διοικητικού Συμβουλίου τον Δημήτριο Π. Μαρινόπουλο. Καρπός της πολιτικής συγκυρίας, το ΙΟΒΕ ιδρύθηκε αμέσως μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας, όταν οι συνθήκες επέτρεπαν πλέον την αδέσμευτη έρευνα, τον διάλογο και την ελευθερία της έκφρασης. Οι ιδρυτές του επεδίωξαν να δημιουργήσουν ένα κέντρο έρευνας  ανεξάρτητο από χορηγούς, κυβερνήσεις και πολιτικά κόμματα και διασφάλισαν καταστατικά αυτή την ανεξαρτησία. Στην πορεία, βασικούς άξονες των δράσεων αποτέλεσαν η ευρωπαϊκή ενσωμάτωση, ο εκσυγχρονισμός των δομών σε δημόσιο και ιδιωτικό τομέα, και η απελευθέρωση των ιδιωτικών παραγωγικών δυνάμεων της οικονομίας.

Το ΙΟΒΕ μετεξελίχθηκε σε Κοινωφελές Ίδρυμα με την επωνυμία ΙΔΡΥΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ με την υπ. αριθ. 10795/05/09/1991 συμβολαιογραφική πράξη. Η σύσταση του Κοινωφελούς Ιδρύματος εγκρίθηκε με το από 15.12.1991 Προεδρικό Διάταγμα (ΦΕΚ 974/Β). Με το από 29.11.1998 Προεδρικό Διάταγμα (ΦΕΚ1211/Β) εγκρίθηκε η τροποποίηση και συμπλήρωση του καταστατικού και με το 11.04.2002 Προεδρικό Διάταγμα (ΦΕΚ450) η τροποποίηση και συμπλήρωση του άρθ. 4 (Διοίκηση) του καταστατικού του Ιδρύματος.

Το Ίδρυμα σήμερα έχει κοινωφελή χαρακτήρα και πλήρη διοικητική και διαχειριστική αυτονομία, σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 33 παρ. 6 του Ν 1882/1990, του άρθρου 36 του Ν. 2008/1992, που αναφέρονται στην εφαρμογή των άρθ. 1 παρ. 1 και 12 του Ν. 1610/1986. Τελεί υπό την εποπτεία του Υπουργείου Οικονομικών και του Υπουργείου Ανάπτυξης μόνο για την έγκριση προϋπολογισμού και απολογισμού. Λόγω της νομικής μορφής του, το ΙΟΒΕ είναι εγγεγραμμένο στο Μητρώο Κοινωφελών Περιουσιών του Υπουργείου Οικονομικών με αριθμό ΕΠ00461.

Ο Δημήτριος Π. Μαρινόπουλος διετέλεσε Πρόεδρος του Δ.Σ. του Ιδρύματος από τη σύστασή του μέχρι το 2001. Tον διαδέχθηκαν οι Μηνάς Τάνες το 2001, Μιχαήλ Κορτέσης το 2006, Οδυσσέας Κυριακόπουλος το 2011, Παναγιώτης (Τάκης) Αθανασόπουλος το 2014 και Παναγιώτης Θωμόπουλος το 2020. Πρόεδρος του Δ.Σ. του ΙΟΒΕ από τον Οκτώβριο του 2024 είναι ο Γιάννης Ρέτσος.

Από τη μετεξέλιξή του σε Κοινωφελές Ίδρυμα και έπειτα, ως Γενικοί Διευθυντές έχουν υπηρετήσει οι κ.κ. Γεώργιος Οικονόμου (1991-1993), Γεώργιος Προβόπουλος  (1993-1997), Τρύφων Κολλίντζας (1997-1999), Γεώργιος Ψαχαρόπουλος (1999-2000), Λουκάς Κυριακόπουλος (2000-2001), Τάκης Πολίτης (2001-2008) και Γιάννης Στουρνάρας (2009-2012). Γενικός Διευθυντής του ΙΟΒΕ από το 2013 έως σήμερα είναι ο Καθηγητής Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, Νίκος Βέττας.

Το ΙΟΒΕ από την ίδρυσή του επιδιώκει να προπορεύεται, εστιάζοντας όχι μόνο στα τρέχοντα ζητήματα αλλά και στις επερχόμενες εξελίξεις και τα μεσοπρόθεσμα αποτελέσματα της εκάστοτε οικονομικής πολιτικής. Σε αυτό το πλαίσιο, διαμορφώθηκε και ο διττός στόχος του Ιδρύματος, η προώθηση της ανεξάρτητης επιστημονικής έρευνας και η διατύπωση προτάσεων χρήσιμων στη διαμόρφωση πολιτικής.

Περισσότερες πληροφορίες για το ιστορικό παρελθόν του ΙΟΒΕ μπορείτε να βρείτε στο βιβλίο του αείμνηστου πρώην Γενικού Διευθυντή του ΙΟΒΕ, Τάκη Πολίτη, «Το Ίδρυμα Οικονομικών και Βιομηχανικών Ερευνών και η Ελληνική Οικονομία. 1974 – 2010: 35 χρόνια συμπόρευσης».